Áo Nhật Bình: Nguồn gốc, ý nghĩa, giá trị lịch sử và văn hóa

Nguồn gốc áo Nhật Bình

Áo Nhật Bình là Triều phục dành cho cung tần nhất, nhị, tam, tứ giai và là Thường phục của hoàng hậu, công chúa. Áo Nhật Bình có nguyên mẫu là dạng áo Phi Phong thời Minh, là loại áo xẻ cổ, có dạng đối khâm, cổ áo to bản tạo thành hình chữ nhật ở trước ngực, dưới ức có dải vải buộc hai vạt áo.

Thường phục Nhật Bình được đặt định vào năm 1807 thời vua Gia Long và được duy trì cho đến cuối thời Nguyễn… tư liệu tranh ảnh đầu thế kỉ XX cho thấy bất kể hoàng hậu, công chúa hay cung tần đều vấn khăn vành, mặc áo Nhật Bình.

Nguồn gốc Áo Nhật Bình là áo Phi Phong của Minh triều Trung Hoa được nhà Nguyễn phát triển lên, là dạng áo Đối Khâm có cổ hình chữ nhật to bản, dùng dây buộc 2 vạt áo.

Áo Đối Khâm
Áo Đối Khâm

Do hoa văn ở cổ áo khi ghép lại tạo thành một hình chữ nhật ngay trước ngực người mặc, nên áo này gọi là áo Nhật Bình. Khắp thân áo trang trí theo thể thức hoa văn chính là dạng hình tròn khép kín, rải rác khắp áo đan xen với các hình phượng múa, hoa lá đính thêm các hạt tuyến lấp lánh. Ở tay áo đặc biệt có dải màu ngũ hành; lục, vàng, xanh, trắng, đỏ. Tuy nhiên quy chế tay dãy màu này lại không áp dụng trên loại áo Nhật Bình của bậc Hậu.

Áo Nhật Bình
Áo Nhật Bình

Xem thêm : Trang phục thời Nguyễn dành cho hỷ sự qua một số ít ghi chép trong sách vở tân tiến

Ý nghĩa, giá trị lịch sử và văn hóa về áo Nhật Bình

Xuyên suốt chiều dài lịch sử dân tộc Nước Ta, hoàn toàn có thể nhận thấy qua ghi chép về điển lễ và phẩm phục triều nghi của nước ta, những đời Lý Trần Lê cho đến nhà Nguyễn đều được thiết kế xây dựng dựa trên cơ sở của cùng những triều đại Nước Trung Hoa như Hán, Đường, Tống, Minh nhưng theo lối ” đại đồng tiểu dị “, vẫn mang những nét rực rỡ rất riêng của Đại Việt ta .
Sự học hỏi và phỏng theo quy định của Nước Trung Hoa điều này bắt nguồn từ tâm ý tự tôn, muốn sánh ngang với những triều đại phong kiến phương Bắc, điều này được bộc lộ rất rõ ràng từ việc những vua Đại Việt trong nước đều xưng đế chứ không xưng vương, những triều đại khi lên đều đặt định phẩm phục và đặt định lễ nhạc theo văn hóa truyền thống Hoa Hạ, coi mình là Trung Châu, Trung Hạ tức là TT của một nền văn hóa truyền thống khu biệt so với những sắc dân ” man di ” .

Theo quy chế nhà Nguyễn thì màu áo của bậc Hậu đều là màu vàng chính sắc, đôi khi là màu cam; còn bậc Công chúa đều là màu đỏ chính sắc, bậc Phi tần nhị giai là màu xích đào, bậc Tam giai là màu tím chính sắc và bậc Tứ giai là màu tím nhạt, bậc phi tần thấp hơn không có quy định trang phục này. Màu sắc áo của các mệnh phụ quy định dựa vào phẩm cấp của chồng. Bậc Nữ quan có trang phục đơn giản hơn hẳn, gần với áo Phi Phong nguyên mẫu nhất.

Vào thời Gia Long và Minh Mạng, quy định còn đủ đầy, áo Nhật Bình thường phối với một bộ Xiêm y màu tuyết bạch, đội mũ Phượng tùy thứ bậc. Tuy nhiên về sau, nhất là từ thời Đồng Khánh trở đi, phục trang này thường phối với quần ống trắng và vấn khăn vành to bản, cho thấy quy định thời kì cuối nhìn chung ở cung đình đã tối giản hơn hẳn. Sau khi thời Nguyễn kết thúc, bộ áo này trở thành bộ áo sang trọng và quý phái của giới quý tộc được mặc vào 1 số ít dịp lễ và nhất là ngày cưới .

Trong xã hội ngày nay, chúng ta đang dần hướng về với những căn cước văn hóa của dân tộc, nỗ lực bảo tồn và phát triển giá trị truyền thống từ những trang phục truyền thống của Việt Nam. Rất nhiều cô dâu ở Huế từng một lần khoác lên mình chiếc áo Nhật Bình khi vái lạy bàn thờ tổ tiên trong ngày theo chồng, nhưng ngày nay nhiều người đôi khi lại không biết đó là kiểu trang phục có tên rất hay và in đậm giá trị của người Việt.

Tôi nhận thấy bên cạnh việc tăng trưởng những yếu tố xã hội khác thì tất cả chúng ta cần phải lưu tâm tăng trưởng, gìn giữ cho được giá trị riêng vốn có của phục trang truyền thống lịch sử Nước Ta nói chung và Nhật Bình nói riêng .
Hiện nay, nhiều nhà may ở những thành phố lớn đã may, bán và cho thuê áo Nhật Bình. Đây cũng là mẫu phục trang thân mật với nhiều cô dâu trong ngày cưới khi hành lễ trước ban thời gia tiên. Hình ảnh cổ phục Nước Ta ngày càng đến gần hơn với thế hệ trẻ, giữ gìn những nét đẹp của văn hóa truyền thống dân tộc bản địa .

Áo Nhật Bình chính là một trong những trang phục mang yếu tố để thể hiện cái riêng, mang dấu ấn đậm chất cung đình trong triều đại quân chủ cuối cùng của nước ta.

Áo Nhật Bình

Áo Nhật Bình và Phi Phong có khác nhau không? 

Xin phép thưa là không khác nếu xét về cấu trúc của những trang phục cổ Nước Ta. Nhận định trên có những lý giải sau :
– Về mặt nguồn gốc, Nhật Bình vốn dĩ là áo Phi Phong của Minh triều Trung Quốc được nhà Nguyễn phát triển lên. Cấu tạo cơ bản nó theo sát Phi Phong Minh và Thanh .
– Về mặt cấu trúc may mặc, hoàn toàn có thể khẳng định chắc chắn bắt nguồn từ thời kì Bắc thuộc, những dạng thức may mặc của ta đều có sự học hỏi nhất định văn hóa truyền thống phương Bắc. Các dạng áo như giao lĩnh, viên lĩnh, vân vân và mây mây khác trong đó có Nhật Bình đều dựa trên cấu trúc may mặc từ phương Bắc để tăng trưởng .
Nhiều bạn nghĩ rằng chỉ biến hóa vị trí nút, viền cổ … thì nó thành Việt phục cải cách ? Thực sự tư duy như vậy chưa chuẩn. Chỉ nói riêng Phi Phong của Minh – Thanh, cũng chưa có quy định ràng buộc ngặt nghèo về độ dài áo, số lượng và vị trí nút …
Nếu sau khi giản lược hóa những họa tiết Nguyễn để áo trở nên thanh cảnh hơn, vô tình đưa nó về giản tinh yếu nhất. Xin thưa, “ Đại đồng tiểu dị ”, vốn thực chất cái giống đã lớn thế cho nên khi bạn giản lược hết những yếu tố “ tiểu dị ” đi thì cái áo vô hình dung chung sẽ trở về dạng cơ bản nhất của nó, sát với khởi đầu vậy. Mà bắt đầu của Nhật Bình thì ai cũng rõ, vốn là Phi Phong .

Vậy Nhật Bình khác Phi Phong như thế nào? 

Người nói là khác ở viền cổ, người nói khác ở tay ngũ sắc, người nói ở hoa văn trang trí…. Theo mình, các ý đều đúng, nhưng không đủ. Vì như mình đã trình bày ở trên, Phi Phong của Minh không có quy định rõ về tiêu chuẩn may, mặc cơ bản dạng thức áo. 

Vậy nên nếu họ thích họ vẫn có thể pha tay ngũ sắc (Vốn là phong cách của Thanh), Loan phượng ổ, viền cổ áo… miễn là không sai khác về kết cấu cơ bản, thì người Trung Quốc vẫn gọi đó là Phi Phong (Bạn nào tra các hiện vật áo tuồng kịch của Trung Quốc thời Thanh sẽ thấy họ chế áo Phi Phong tương tự Nhật Bình của Nguyễn đấy).

Làm sao để phân biệt áo Nhật Bình với áo Phi Phong?

Xin thưa đó là “ Quy chế ” hay nói hoa hòe hơn là “ Điển chế ” được nhà Nguyễn quy định. Tức là những yếu tố về hoa văn cổ áo, thêu ổ, sắc tố, người sử dụng, lễ tiết sử dụng đều được nhà Nguyễn quy định rất rõ trong Điển chế. Cái này Phi Phong của Minh – Thanh chắc như đinh không có ghi nhận .

Chính những quy định về chế độ mũ áo này nó đã tạo ra các đặc điểm đặc trưng về cả bên ngoài (hoa văn, thêu, màu sắc) và nội hàm, ý nghĩa bên trong của Nhật Bình (tác dụng của áo, giá trị của áo) và làm nên sự khác biệt, bản sắc cho áo Nhật Bình của Nguyễn triều.

Xem thêm : Quy chế, phục trang thời Lê Trung Hưng 1725 – 1789 dành cho bá quan

Áo Nhật Bình có “cách tân” được không?

Xin phép trả lời thẳng là “không”. Không thể có khái niệm “Nhật Bình cách tân” như hiện nay đang lạm dụng. Như đã giải thích ở trên, Nhật Bình vốn bản chất nó là loại áo lễ tiết, được hậu cung và mệnh phụ nhà Nguyễn sử dụng trong các dịp lễ lạt theo quy định rất chặt chẽ.

Các quy định này nó gò bó cả yếu tố màu sắc, trang trí bên ngoài và nội hàm bên trong. Nó ràng buộc vị thế của người sử dụng theo thứ bậc rất khắt khe thời phong kiến. Những điều này đã được ghi rõ trong điển chế của nhà Nguyễn và chỉ có thỏa được như vậy nó mới được chép và quy định là “Nhật Bình”.

Nếu muốn được gọi là “Nhật Bình cách tân” chỉ trừ trường hợp nhà Nguyễn còn tồn tại (Như Hoàng gia Nhật) và thay đổi quy chế đã định từ thời trước thì việc cách tân để đổi mới quy chế cũ mới diễn ra. Tất cả những sự thay đổi về kết cấu, đồ hình, màu sắc, mục đích sử dụng khác với quy định sẽ tự động loại bỏ nó ra khỏi khái niệm “Nhật Bình”.

Điều này nói đơn thuần “ Y phục xứng kì đức ” – “ Y quan thuận chính sách ”, chế độ nào điển lệ y quan ấy thì “ nó ” mới là “ nó ”. Còn đổi khác điển chế cái áo lễ chế theo bất kể hướng nào rồi nói nó là “ Cách tân ” đều giống như việc bạn mặc bộ đồ sô gai để làm đám cưới rồi nói đó là đồ cưới cải cách vậy .
Nhìn lại mạng lưới hệ thống cổ phong chuyên nghiệp của những nước đồng văn Đông Á, mọi người sẽ nhận thấy, họ cải cách và tăng trưởng dựa trên hệ dạng cấu trúc áo quần hoặc tập trung chuyên sâu vào tiện phục, đồ thường. Việc cải cách những phục trang lễ nghi theo quy định rất ít và ngày càng được vô hiệu, dần đi đến sự đúng và chân thực nhất trên mảng này. Đây là khuynh hướng chung mà ta cần theo .
Xét một mặt khác, việc đổi khác truyền thống văn hóa truyền thống trên Nhật Bình để cải cách làm tất cả chúng ta mất đi cái rực rỡ của cha ông đã phát minh sáng tạo nên. Một phần trong tuyên truyền dễ gây lúng túng và hiểu nhầm cho hội đồng quốc tế. Ví dụ như : “ Dân Nước Ta mặc đồ vật thời cổ xưa áo ngắn như Đường y của Hàn vậy ( Nhật Bình cắt vạt ) ? ”, “ Sao cái áo ấy giống Phi Phong vậy ( Nhật Bình giản lược hoa văn ) ? ” … Việc này không phải là định hình văn hóa truyền thống mà là làm lệch đi thực chất văn hóa truyền thống của trang phục cổ Việ Nam .

Xem thêm : Những kiểu phục trang thông dụng trong lịch sử vẻ vang Nước Ta và những nước đồng văn

Xu hướng cách tân cổ phục là sai?

Cũng xin phép thưa, không sai mà là đúng trọn vẹn !

Nhưng cách tân phải dựa trên sự giữ vững bản sắc và tính chất trang phục. Tất cả mọi trang phục cổ đều có thể cách tân, nhưng cách tân không có nghĩa nó là trang phục đó. Các bạn có thể cách tân Nhật Bình, mình khuyến khích việc này vì như vậy có thể đem cổ phục vào số đông nhanh hơn. Nhưng không nên chú thích nó là “Nhật Bình” vì đơn giản mình đã giải thích rồi, nó không phải là Nhật Bình nữa. Nói nó là Nhật Bình chỉ gây tranh cãi thêm mà thôi.

Đồng thời, mọi sự cách tân trang phục cổ phải xác định được rõ yếu tố bản sắc dân tộc, tính chất đặc trưng của trang phục (hình thức và nội dung) để có sự lựa chọn và điều chỉnh cho đúng đắn. 

Vậy nên gọi “áo Nhật Bình cách tân” sao cho chuẩn?

Như mình đã viết, hãy học các nước Đồng văn, cách tân và gọi theo dạng thức cấu trúc, các bạn hoàn toàn có thể gọi nó là áo Phi Phong Nguyễn (Bản chất đã vậy thì không cần phải từ chối, điều này cha ông cũng thừa nhận) hoặc nếu sợ việc quá giống Trung Quốc nhạy cảm thì các bạn cứ gọi nó là “áo Đối khâm theo phong cách Nguyễn”. Việc này sẽ tránh gây tranh cãi và đi giải thích thêm, vừa không gây hiểu nhầm về cổ phục Việt Nam trong mắt bạn bè quốc tế.

———————

Tổng hợp từ: Đại Việt Phong Hoa, Theo dòng sử Việt

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *